O tym, że środowisko kościańskie posiada bogate tradycje ludowej kultury muzycznej wiadomo na podstawie licznych opracowań naukowych i badań, prowadzonych zarówno w okresie XIX jaki i XX wieku. Zjawiska kultury ludowej były dokumentowane już w II połowie XIX wieku przez Oskara Kolberga oraz Jadwigę i Mariana Sobieskich w latach 1948­1956. Oskar Kolberg w czterech częściach (II, IV, V i VI) tomu 12 ?Wielkie Księstwo Poznańskie? opublikował: około 130 pieśni i tańców, rys historyczno­geograficzny powiatu kościańskiego z charakterystyką właściwości i psychicznych ludności, opis wsi, budownictwa, sposobu pracy na roli, ubioru i odżywiania się (część X), opis zwyczajów i obrzędów w kościańskim, wreszcie w części XIV aż 30 tekstów opowieści ludowych. W części IV, która poświęcona jest wyłącznie utworom muzycznym Wielkopolski, na 312 utworów 65 pochodzi z terenu powiatu kościańskiego. Oskar Kolberg zarejestrował przeszło 40 miejscowości dawnego powiatu kościańskiego. Między innymi: Białcz, Czacz, Gryżynę, Kiełczewo, Kościan, Krzywiń, Konojad, Machcin, Morownicę, Radomicko, Rąbiń, Wielichowo.

 

Drugim źródłem świadczącym o bogactwie kultury ludowej tego terenu są badania dokonane przez Jadwigę i Mariana Sobieskich. W wyniku prowadzonych przez dziewięć lat (od 1948 do 1956) dokumentacji folkloru muzycznego z okolic Kościan, pracownicy poznańskiej Pracowni Folklorystycznej Instytutu Sztuki zarejestrowali w ramach nagrań repertuaru wokalnego 7 śpiewaczek i 1 śpiewaka. Wykonawcy ci nagrali łącznie 645 pieśni25. Analiza i porównanie pieśni nagranych z wynikami badań nad repertuarem wielkopolskim, pozwoliły wskazać na cechy charakterystyczne folkloru muzycznego ziemi kościańskiej i typowy dla tego terenu styl wykonań. W nagranych materiałach dominują utwory taneczne. Mniejsze grupy tworzą pieśni bez funkcji, pieśni obrzędowe doroczne i pieśni weselne. Wśród śpiewaków ludowych ziemi kościańskiej niewątpliwie największą indywidualnością była Franciszka Ciesiółkowa, która przekazała 290 pieśni. (...) Po 104 pieśni, a więc bardzo dużo nagrały Stanisława Karbownicka z Mięskowa i Maria Chudzińska z Popowa Starego. Od Stanisławy Ogryczakowej ? rywalki Ciesiołkowej, pochodzi 61 pieśni. Pozostali wykonawcy zarejestrowali mniejszy repertuar. Michalina Kaczmarek ze Śmigla ? 32 pieśni, Maria Konieczna z Wilkowa Polskiego ? 21, Marta Karwatka z Wilkowa Polskiego ? 19 pieśni, Jozef Cieśla ? 827. Michalina Kaczmarek urodziła się w 1875 roku w Śmiglu. W poszukiwaniu lepszych warunków ?ycia na krotko wyemigrowała do Westfalii. (...) Pobyt na obczyźnie nie miał wpływu ani na mowę, ani repertuar tej śpiewaczki. Posługiwała się ona typową gwarą kościańską, śpiewając żywo, rytmicznie i z dużym tempem 28. Maria Konieczna (ur. 1894) i Marta Karwatka (ur. 1907) to śpiewaczki, które pochodziły z Wilkowa Polskiego. Maria Konieczna nauczyła się pieśni przy pracy i na weselach. Marta Karwatka była corką znanego w całej okolicy ludowego śpiewaka, od którego przejęła pieśni. Zasługą Marii Koniecznej dla dokumentacji folkloru ziemi kościańskiej było udzielenie informacji odnośnie obrzędów Świąt Wielkanocnych i ?chodzenia z królem? w czasie Zielonych Świątek. Stanisława Karbownicka (ur. 1983). Wartość pieśni przez nią nagranych ma znaczenie nie tyle w walorach muzycznych co w różnorodności tekstów. Podobną charakterystyką można określić tworczóść Marii Chudzińskiej (ur. 1880)30. Pełen obraz folkloru muzycznego a zwłaszcza wokalnego ziemi kościańskiej uzyskujemy dzięki dwom śpiewaczkom związanym z tym terenem ? Stanisławie Ogryczakowej (ur. 1884) i Franciszce Ciesiółkowej (ur. 1881). Obie wykonawczynie miały podobne dzieciństwo. Były córkami wielodzietnych, bezrolnych rodzin, które pracowały w majątkach jako służba folwarczna. (...) Stanisława Ogryczakowa posiadała szeroki repertuar, w którym podkreślić należy bogactwo i różnorodność wątków tekstowych31. (...) Odmienne cechy reprezentowała Franciszka Ciesiółkowa ? śpiewaczka o wybitnych uzdolnieniach muzycznych i wielkim muzycznym temperamencie. Franciszka ze swoich dziecięcych i dziewczęcych lat wraz z rodzicami, często zmieniała miejsca pobytu. (...) Zawsze jednak obracała się w granicach powiatu kościańskiego (Iłowiec, Piechanin, Piotrkowice, Niegolewo). Wzrastała więc w kręgu folkloru kościańskiego i jej wyobraźnia muzyczna kształtowała się na tym że folklorze. Jej olbrzymi temperament muzyczny (...) ujęty jest ramami wszelkiej muzykalności, wrażliwej na frazę, na całość linii melodycznej, na ukształtowanie rytmiczne i tempo33. Ciesiółkowa to najbardziej twórczy wykonawca ludowy spośrod wszystkich znanych w Wielkopolsce34. Jadwiga Sobieska w dziele ?Wielkopolskie Śpiewki Ludowe? zamieściła 170 pieśni z całej Wielkopolski, z czego 33 były śpiewane przez Franciszkę Ciesiółkową. W latach powojennych ogromny zbior pieśni wykorzystała w twórczości artystycznej. Wraz z kapelą dudziarską nestorów sztuki dudziarskiej Stanisławem i Michałem Kurowskimi stała się trzonem zespołu regionalnego działającego przy Państwowej Drukarni nr 1 w Kościanie35. Z tym że zespołem w 1949 roku zaprezentowała ?Wesele kościańskie? podczas Festiwalu Muzyki Ludowej w Warszawie.

 

 

Najbardziej charakterystycznym elementem kultury ludowej powiatu kościańskiego są kapele dudziarskie. To dudziarz i skrzypek nadawali specyfikę i charakter całej muzyce, tańcom i śpiewom. Do najbardziej znanych kapel dudziarskich należała kapela braci Kurowskich. Michał Kurowski (ur. 1872) ? dudziarz i skrzypek oraz Stanisław Kurowski (ur. 1880) ? dudziarz tworzyli kapelę dudziarską popularną w całej Polsce. W 1949 roku brali udział w Festiwalu Muzyki Ludowej w Warszawie, gdzie wystawiano Wesele kościańskie. (...) Wykonywali repertuar typowy dla Kościańskiego36. Uchronili go od zapomnienia nagrywając dla celow archiwalnych w latach 1948­1950 w Poznaniu 83 utwory. Cechowała je bogata melizmatyka i rytmika o du?ych walorach muzycznych. Według Jadwigi Sobieskiej ?grali najdawniejsze i najbardziej polskie kawałki, a zgrani byli kapitalnie?. Po śmierci Michała Kurowskiego w 1952 roku jego brat dobrał sobie następcę w osobie Tomasza Chąpińskiego (ur. 1905) ze Spytkowek. W tym składzie nagrali w Poznaniu 69 utworów37. Do grona najstarszych kapel dudziarskich zalicza się kapelę Feliksa Kaczora (ur. 1884) ? skrzypek i Tomasza Tulewicza (ur. 1885) ? dudziarz oraz Kazimierza Chąpińskiego ? skrzypek i Romana Dolatę ? dudziarz. Kapela Kaczora i Tulewicza w 1948 roku brała udział w nagraniu archiwalnym w Instytucie Sztuki Ludowej w Poznaniu. Płyty 103A do 111B zawierają 43 utwory utrwalone w ich wykonaniu.

żródło: K. Winowicz, Słownik muzyków z kościańskiego, Towarzystwo Miłośników Ziemi Kościańskiej, Kościan 1994, s.138 ­ 13914
Michał i Stanisław Kurowscy. Źrodło: ?Słownik muzykow z kościańskiego?, Towarzystwo Miłośnikow Ziemi Kościańskiej, Kościan 2000.

 

Ostatnią kartą autentycznej sztuki ludowej była kapela ze Śmigla. Utworzyli ją 1952 roku przy Zasadniczej Szkole Zawodowej w Śmiglu Edward Ignyś ? skrzypce i Edmund Wasielewski ? dudy. W 1960 tradycyjny dwuosobowy skład zwiększył się do pięciu muzykow. Wtedy tworzyli Regionalny Zespół Ludowy w Śmiglu. W jego skład wchodzili: Edward Ignyś ? kierownik, skrzypce, Marian Nadolny ? dudy, Walenty Wasielewski ? skrzypce, Edmund Wasielewski ? dudy, Antoni Sadowski ? skrzypce. W 1967 roku zespół przeszedł pod patronat Powiatowego Domu Kultury w Kościanie i przyjął nazwę Dudziarze Kościańscy. W 1975 roku do kapeli doszli: Jan Lisiewicz ? skrzypce i Józef Grześkowiak ? dudy. (...) W 1984 roku kapela zawiesiła swą działalność z powodu śmierci kilku członków. Po 1987 roku kapela ?seniorów? założona w 1952 roku przestała istnieć. W ciągu 35 lat swej pracy kapela koncertowała w rożnych miastach m.in. Poznaniu, Ostrowie Wlkp., Płocku, Koszalinie, Łowiczu, Nowym Targu. Uczestniczyła w turniejach i konkursach (m.in. wielokrotnie w Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu), zdobywając często pierwsze miejsca i wiele dyplomów uznania z nagrodami. Jej oberki, przodki i wiwaty nagrano na taśmy w Pracowni Naukowej PAN w Poznaniu. W drugiej połowie lat osiemdziesiąt XX wieku Edward Ignyś współpracował z ZPiT ?Żeńcy Wielkopolscy? z Nietążkowa, gdzie na potrzeby zespołu szkolił skrzypków i dudziarzy. W tym okresie w grze na dudach wyszkolili się Tomasz Miedziński i Tomasz Wasielewski a na skrzypcach Krzysztof Chudak. W latach dziewięćdziesiątych powstały kapele dudziarskie w Kościanie i Gołębinie Starym a w 2005 roku reaktywowano kapelę dudziarską w Nietążkowie

 

Biografie:


Franciszka Ciesiółka, z domu Budzyń, urodziła się w 24 lutego 1881 roku w Iłówcu w powiecie kościańskim, województwo wielkopolskie. Rodzice byli muzykalni, matka śpiewała po weselach, a ojciec był dobrym tancerzem. Również jeden z braci śpiewaczki muzykował: grał na klarnecie, trąbce i guzikówce, od dziesiętnego roku życia chodził po weselach.
Śpiewała od wczesnego dzieciństwa ? pierwotnie sopranem, później niskim altem. Mawiała o sobie, że ma razowy głos. Wychowywała się ?przy dudach? i w jej śpiewie usłyszeć można było echa praktyki dudziarskiej. Większości pieśni nauczyła się od swojej matki. W późniejszym okresie poznała także wiele utworów od sezonowych robotników spod Częstochowy, którzy pracowali w okolicach Iłówca, a także od swojego męża Józefa (pochodził z Jarocina).
Początkowo śpiewała przede wszystkim podczas pracy. Sąsiedzi doskonale wiedzieli, kiedy grupa dziewcząt wraca z pola. Mimo, że nie było ich jeszcze widać, można było usłyszeć donośny śpiew Ciesiółki: Budzynko, bo już wasza Frania idzie od roboty mówili sąsiedzi do matki śpiewaczki.
Ciesiółka nie miała łatwego życia. W dzieciństwie nie tylko miała problemy zdrowotne ale też musiała ciężko pracować. Od dziewiątego roku życia jako służąca u własnej ciotki od której często uciekała, ze względu na złe traktowanie. W wieku trzynastu lat zaczęła pracę w polu. W 1903 poślubiła Józefa Ciesiółkę, z którym przeprowadziła się do Kościana. Od tego momentu pracowała głównie jako praczka i służąca. Chociaż ze względu na złą sytuację materialną i fakt, że mąż nie miał stałego zatrudnienia (przez 20 lat był bezrobotny), jeszcze w wieku 60 lat musiała wrócić do pracy w polu.
W okresie międzywojennym brała udział w strajku jako członek demonstracji bezrobotnych. Podczas wojny trafiła do więzienia w Kościanie za ukrywanie zbiega z transportu na roboty do Niemiec. W więzieniu sporo śpiewała, poprawiając nastrój współwięźniów i zyskując przychylność strażników.
Jej kariera muzyczna rozpoczęła się w okresie PRL, a dzięki audycjom radiowym jej głos zyskał popularność poza regionem pochodzenia. Przed rokiem 1948 zaczęła śpiewać w regionalnym zespole działającym przy Państwowej Drukarni w Kościanie. Wraz z kapelą braci Kurowskich ? Michałem (skrzypce podwiązane) i Stanisławem (dudy) tworzyła podstawę zespołu. Zespół sporo koncertował podczas różnych uroczystości w całej Polsce. W tym czasie Ciesiółka brała czynny udział w widowisku ?Wesele Kościańskie?, podczas którego śpiewano m.in. pieśń ?Kościańskie zegary? (obecny hejnał Kościana jest wariacją na temat tej melodii). Wraz z zespołem wystąpiła także w warszawskich teatrach: ?Roma? i Teatrze Polskim.
W latach 1948 ? 1963 śpiew Ciesiółkowej był rejestrowany przez Jadwigę i Mariana Sobieskich, działających przy Zakładzie Muzyki Ludowej PIS (Obecnie Zbiory Fonograficzne Instytutu Sztuki PAN). Pomiędzy śpiewaczką, a badaczami nawiązała się przyjaźń. Ciesiółkowa nazywała Jadwigę Sobieską ?panią profesorową?, a Sobiescy zapraszani byli na ważne uroczystości rodzinne (między innymi diamentowe gody w 1963 roku) oraz informowani o ważnych wydarzeniach (telegram po śmierci męża).
Śpiew Ciesiółki cechowała bogata melizmatyka, wariacyjność, falujący przebieg linii melodycznej oraz szybkie tempo wykonania. Często przestawiała akcenty i doskonale operowała techniką rubato. Rubowała najczęściej ostatnią nutę w takcie 3/8. Do śmierci mieszkała w Kościanie. Spośród jej dzieci, Franciszka Ciesiółka (córka) śpiewała ? ale nie tak dobrze jak matka ? a syn grał na akordeonie.

 

Edward Ignyś 1916 - ­2004

muzykant ­ dudziarz i skrzypek, budowniczy dud

Edward Ignyś ? muzykant grający na dudach wielkopolskich oraz skrzypcach. Budowniczy dud. Urodził się w 1916 roku w Niemczech, wychował w Opalenicy w województwie wielkopolskim (ok. 40 km na zachód od Poznania). Z zawodu mechanik. Po II wojnie światowej przeniósł się do Śmigla, gdzie został nauczycielem w szkole zawodowej. Następnie przez ponad 20 lat uczył mechaniki w szkole zawodowej w Kościanie. Łącznie przez 28 lat był nauczycielem.
Pochodził z muzykalnej rodziny (zarówno ojciec jak i dziadek byli dudziarzami). Gry na dudach nauczył się właśnie od ojca, a po dziadku otrzymał zabytkowy instrument. Jako chłopiec uczył się także grać na skrzypcach u organisty w kościele w Opalenicy. Organista nauczył go czytać i pisać nuty.
W wieku 13 lat Ignyś zaczął chodzić z ojcem po weselach. Ojciec grał na dudach, a Edward towarzyszył mu jako skrzypek (gdyż granie na dudach było dla niego jeszcze zbyt dużym wyzwaniem fizycznym). Na dudach zaczął na poważnie grać w wieku 19 lat. W wieku młodzieńczym grał także w orkiestrze dętej na tenorze, a później na tzw. bandoni ? instrumencie przywożonym przez polskich robotników z Niemiec.
Od 1951 do 1983 roku prowadził dużą kapelę dudziarską, w której grało trzech dudziarzy i czterech skrzypków. Z kapelą tą chodził jeszcze po okolicznych weselach: ja wtedy grałem na skrzypcach. Jak który dudziarz zachorował, to musiałem grać na dudach. Później grał jako skrzypek w duecie z dudziarzem Edmundem Wasilewskim.
Przez cały czas pracy zawodowej jako nauczyciel Ignyś muzykował, a po przejściu na emeryturę w całości poświęcił się muzyce: skoro poszedłem na emeryturę to się zająłem na całego muzyką. Ludową ? bo to mnie najbardziej pasjonuje. I przede wszystkim postanowiłem po sobie coś zostawić, po tych tradycyjnych naszych wielkopolskich dudkach, postanowiłem coś zostawić po siebie. W tym czasie poświęcił się nauczaniu gry dzieci i młodzieży. Założył i prowadził następujące kapele, które przywoził na Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych do Kazimierza Dolnego nad Wisłą:
W 1979 była to kapela dziecięca z Bukówca Górnego, w 1982 zespół z Turwi, a w1983 kolejna kapela z Bukówca Górnego. W późniejszych latach Ignyś prowadził także cztery zespoły dziecięce w Lesznie, m.in. Dziecięco­Młodzieżową Kapelę Dudziarską. Obecnie wielu z uczniów Ignysia prowadzi własne kapele (uczniowie tworzą w sumie ponad 25 kapel dudziarskich) i szkoli kolejnych adeptów sztuki dudziarskiej. Najbardziej znanym uczniem Ignysia jest Tomasz Kiciński, który jest kierownikiem Kapeli Dudziarskiej MANUGI z Bukówca Górnego.
Ignyś jako budowniczy dud wykonał w sumie ok. 50 instrumentów, niektóre z nich znajdują się za granicą (w Niemczech, Francji i USA) oraz placówkach muzealnych (Muzeum Instrumentów Ludowych w Szydłowcu, Muzeum Etnograficzne w Warszawie).
W 1996 roku wydał ?Śpiewki dudziarskie z leszczyńskiego?, a rok później ?Śpiewki dudziarskie z gostyńskiego i rawickiego? zawierające zbiór melodii dudziarskich wraz zapisem słowno- muzycznym. Wiele z tych melodii pochodzi jeszcze od jego dziadka. Ignyś zapisał je z głowy.
Zmarł 28 listopada 2004 roku. Jest Honorowym Obywatelem Śmigla, a na ul. Jagiellońskiej w Śmiglu, w miejscu w którym przez wiele lat mieszkał, znajduje się pamiątkowa tablica.
Od 2009 roku organizowane są Wielkopolskie Konfrontacje Młodych Skrzypków i Dudziarzy im. Edwarda Ignysia ? ?Ignysiowy Laur?.